AYT Eşit Ağırlık — 15 Deneme Kavram Sözlüğü

Edebiyat · Tarih · Coğrafya · Matematik kavramları, anlamları ve soru tuzakları
MEB YKS Denemeleri · 2026 · 15 Deneme · 1200 Soru
← Genel Analiz

15 denemeden derlenen toplam 426 kavram. Her kavram doğrudan soru kaynağından alınmıştır.

Edebiyat Kavramları (35 kavram, 15 denemeden)
İç Almamak Deyimi
Anlam
Doğru anlamı: istemeden de olsa bir duruma razı olmak, onaylamak zorunda kalmak. Soru 1'de "hayret ve şaşkınlık" açıklaması yanlış verilmiştir — bu "iç geçirmek"le karıştırılır.
⚠ Tuzak: "içi almamak" ≠ şaşırmak. Şaşkınlık için "içi kalkmak" ya da "aklı almamak" kullanılır.
Telmih
Edebi Sanat
Herkesçe bilinen bir olaya, kişiye veya duruma işaret etme sanatıdır. Soru 8'deki "Ferhat ve Şirin" ifadesi telmih örneğidir — herkes bu aşk hikâyesini bilir.
⚠ Telmih ≠ teşbih. Telmihte benzetme amacı yoktur; yalnızca bilinen bir unsura gönderme yapılır.
İntak Sanatı
Edebi Sanat
İnsan dışı varlıklara konuşma yeteneği verme. Soru 7'nin A şıkkı beyitte intak var diyordu — oysa beyitte hiçbir nesne/canlı konuşturulmamıştır. A şıkkı yanlış = doğru cevap A.
⚠ İntak ≠ kişileştirme (teşhis). Teşhisin içinde intak olmayabilir; yalnızca insana özgü davranış yüklenmesi yeterlidir.
Atabetü'l-Hakayık
Divan Ed.
Edip Ahmet Yükneki. 12. yüzyıl. İslamiyet etkisindeki Türk edebiyatının ilk ahlak ve öğüt kitabı. Girişte tevhit, naat, dört halife övgüsü; ardından 101 didaktik dörtlük. Arapça-Farsça kelimeler yoğun
⚠ Divân-ı Hikmet (Ahmet Yesevi) ile karıştırılır. Yesevi'ninki dörtlük şeklinde hikmetler; Atabetü'l-Hakayık ise sistematik ahlak kitabıdır ve girişindeki uzun sunuş bölümü ayırt edicidir.
Naat
Divan Ed.
Hz. Muhammed'i övmek, ona bağlılık bildirmek ve şefaat dilemek amacıyla yazılan şiirler. Soru 16'daki Eşrefoğlu Rûmî beyitlerinde "canımı sana kurban ederim, şefaat kıl" ifadeleri naat özelliğidir.
⚠ Tevhit = Allah'ın birliğini anlatan şiir. Münacat = Allah'a yalvarış/dua. Mersiye = ölüm acısını anlatan şiir. Hicviye = yergi. Bunları birbirine karıştırmayın.
Ruzname
Divan Ed.
Osmanlı'da padişahın sır katibi tarafından günlük faaliyetlerin tutulduğu kayıtlar. Aynı zamanda müneccim takvimleri ve bürokraside günlük gelir-gider defterlerine de ruzname denirdi.
⚠ Sefaretname = elçinin yabancı ülkeye gidiş notları. Surname = düğün/sünnet şenlikleri. Seyahatname = gezi notları. Fütüvvetname = ahilik ahlakını anlatan eserler.
Garipname — Muhakemetü'l-Lügateyn
Divan Ed.
Garipname: Âşık Paşa (14. yy). Türkçenin hâkim olmadığı dönemde bilinçli olarak Türkçe yazılmış, dinî-didaktik mesnevi. Muhakemetü'l-Lügateyn: Ali Şir Nevai (15. yy). Türkçenin Farsçaya üstünlüğünü ka
⚠ Fakrname ve Çarhname de Âşık Paşa'ya ait ama AYT'de en sık sorulan Garipname'dir. Nevai'nin tezkiresi Mecâlisü'n-Nefâis'tir; Muhakemetü'l-Lügateyn farklı bir eserdir.
Nef'i — Siham-ı Kaza
Divan Ed.
17. yüzyıl. Osmanlı'nın en güçlü hiciv şairi. Siham-ı Kaza (Kaza Okları): devlet adamlarını, şairleri ve dönemin ahlaki çöküşünü hicveden eseri. Teşbih sanatını usta biçimde kullanır.
⚠ Şeyhi'nin Harnâmesi de hicivcedir ama 15. yüzyıl alegorisidir. Şeyh Galip'in Hüsn ü Aşk'ı ise hiciv değil tasavvufi mesnevidir.
Merdiven — Ahmet Haşim
Yeni Türk
"Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden" dizeleriyle başlar. Akşamı ve ömrün geçiciliğini sembolik imgelerle anlatır. Ahmet Haşim "akşam şairi" olarak anılır; Fransız sembolizmin etkisindedir.
⚠ Sessiz Gemi = Yahya Kemal Beyatlı. Sis = Tevfik Fikret. Elhan-ı Şita = Cenap Şahabettin. Olvido = Ahmet Muhip Dıranas. Bu şiir-şair eşleştirmeleri AYT'de çok sınandı.
Mehmet Rauf — Eylül
Yeni Türk
Servet-i Fünun dönemi. İlk romanı Ferdâ-yı Garâm. Sanatının zirvesi: Eylül — Türk edebiyatında psikolojik roman tekniğinin ilk örneği olarak kabul edilir. 1897'den itibaren Servet-i Fünun'da yazdı.
⚠ Halit Ziya Uşaklıgil ile karıştırılır. Halit Ziya'nın Aşk-ı Memnu ve Mai ve Siyah'ı ayrı eserleridir. Psikolojik roman tekniğinin ilk örneği = Eylül = Mehmet Rauf.
İnce Memed — Yaşar Kemal
Yeni Türk
Çukurova'da geçer. Abdi Ağa'nın zulmü, Hatçe, Deli Durdu çetesi ve halk efsanesine dönüşen Memed. Ağalık düzenine karşı başkaldırının destansı romanıdır.
⚠ Cemo = Kemal Bilbaşar (Ege). Yılanların Öcü = Fakir Baykurt (Orta Anadolu). Bozkırdaki Çekirdek = Kemal Tahir. Coğrafi bağlam (Çukurova) belirleyici ipucudur.
Garip Hareketi
Yeni Türk
Orhan Veli, Melih Cevdet Anday, Oktay Rıfat. Kafiye ve ölçüyü reddetti, gündelik ve alelade olanı şiire taşıdı, şairanelikten kaçtı. 1941 yılında yayımlanan "Garip" kitabıyla başladı.
⚠ İkinci Yeni: kapalı, soyut, anlamsallığı zorlayan. Garip: anlaşılır, gündelik, yalın. "Şiir değil bu" diyenler Garip'e tepki verenlerdi — soru 21 bunu doğrudan anlatıyor.
İç Monolog
Teknik
Karakterin iç sesini aktaran anlatım tekniği. Cümleler dilbilgisi kurallarına uygundur, düzenlidir, birinci kişi ağırlıklıdır. Soru 22'nin E şıkkı "Hayır, bunu asla sınamak istemiyorum…" kalıbı buna ö
⚠ Bilinç akışı: noktalama bozuk, çağrışımsal, dağınık, bilinçaltı öğeler baskın. İç monolog daha kontrollü ve düzenlidir. AYT bu farkı her yıl sınar.
Natüralizm
Akım
Realizmin sert kolu. Bilimsel determinizm: insan kalıtım ve çevre tarafından belirlenir. Sanat fayda aracıdır, toplumu olduğu gibi gösterme amacı güder. Dil bilimsel, nesnel ve sade olmalıdır.
⚠ Realizm de toplumu yansıtır ama natüralizm gibi aşırı biyolojik/kalıtımsal belirlenimcilik içermez. "Bilim dili" + "toplumu aydınlatma" kombinasyonu natüralizme işaret eder.
Tarık Buğra
Yeni Türk
Hikâye yazarlığıyla başladı. Tarihî roman yazarı. Osmanlı kuruluş dönemi: Osmancık. Kurtuluş Savaşı: Küçük Ağa. Köy romancılığına ve sosyal gerçekçiliğe alternatif bir yaklaşım sergiledi.
⚠ Kemal Tahir de tarihî roman yazar ama Osmanlı'ya ideolojik yorumla yaklaşır (Devlet Ana). Tarık Buğra'da insanın değişim macerası ve bireysel dönüşüm ön plandadır.
Küçürek Öykü
Anlam
Son derece kısa (genellikle yarım sayfadan az) öyküler. Sözün azlığı anlam yoğunluğu yaratmalıdır. Soru 2'de eleştiri: sadelik uğruna anlam boyutuna zarar verilmesi, "anlam kuraklığı"na dönüşmesi.
⚠ Küçürek öykü "yoruma kapalı" ya da "okuyucuya alan bırakmıyor" değildir — tam tersi, çok şeyi okuyucuya bırakır. Eleştiri anlam yoksunluğunadır, yoruma kapalılığa değil.
Hüsnütalil
Edebi Sanat
Bir olayın gerçek nedenini gizleyerek güzel, şiirsel, hayalî bir neden gösterme sanatı. Soru 7'deki D şıkkında "Derdimi söylesem derin dereye / Doldurur dereyi düz olur gider" — derdin suyun yükselmes
⚠ Hüsnütalil ≠ teşbih. Teşbihte benzetme açık yapılır. Hüsnütalilde sebep-sonuç kurgulanır, benzetme yoktur.
Müstezat
Divan Ed.
Gazelin her dizesinin sonuna kısa bir dize eklenerek oluşturulan nazım biçimi. Soru 10'da C şıkkı "Sen kim gelesin meclise..." dizelerine kısa "Baş üzre yerin var" / "Gel ey gül-i ra'nâ" dizeleri ekle
⚠ Müstezat özelliği: uzun dize + kısa dize çifti. Bu kısa dize ayrı bir anlam taşır. Müstezat kasideye değil, gazele eklenir.
Kutadgu Bilig Karakterleri
Divan Ed.
Kün Togdı = hükümdar (adalet ve yasa). Ay Toldı = vezir (mutluluk, akıl, tevazu). Ögdülmiş = Ay Toldı'nın oğlu (akıl/bilgi temsilcisi, güvenilir danışman). Odgurmış = zahit (ahiret, dini hayat). Soru
⚠ Odgurmış sıklıkla soruya dahil edilir; o dünyadan el çekme ve ahiret temsilidir. Ögdülmiş ve Ay Toldı birbirine karışabilir: Ay Toldı bizzat mutluluğu temsil ederken Ögdülmiş "iyi akıl" ile pratik çöz
Orta Oyunu Bölümleri
Halk Ed.
Giriş (Zurnacılar çalar, seyirci toplar) → Arzbar (hazırlık) → Muhavere (Pişekâr ile Kavuklu'nun tanışma ve kimlik diyaloğu) → Fasıl (asıl konu, konuya bağlı tipler) → Bitiş. Soru 12'deki "Adın ne? —
⚠ Tekerleme Karagöz'e ait bir unsurdur, Orta Oyununa değil. Muhavere'yi Fasıl ile karıştırmayın: Fasıl'da asıl olay ve çeşitli tipler devreye girer.
Münacat ve Naat Ayrımı
Divan Ed.
Münacat: Allah'a yalvarma ve dua şiiri. "Yâ Rab... sakla, ihsân eyle, zindân eyle" gibi doğrudan Allah'a hitap münacat işaretidir. Naat: Hz. Muhammed'i övme ve şefaat dileme. Tevhit: Allah'ın birliğin
⚠ Hem Münacat hem Naat'ta dini içerik var; ayırt edici kriter muhatabın kim olduğudur. Allah → Münacat. Hz. Muhammed → Naat. Her ikisinde de "Yâ Rab" ifadesi bulunabilir ama Naat'ta şefaat talep edilirk
Surname
Divan Ed.
Şenlik kitabı. Padişah düğünleri ve şehzade sünnet törenlerini anlatan eserler. Soru 17'deki parçada sünnet çocukları, sofra çeşitleri, çengi oyuncuları, padişahın bağışı gibi unsurlar surname'nin bel
⚠ Sefaretname = elçinin yabancı ülke gözlemleri. Seyahatname = gezgin notları. Tezkire = şair biyografileri. Fütüvvetname = ahilik/esnaf ahlakı. Surname yalnızca şenlik/tören anlatısına özgüdür.
Nabi — Hayriyye
Divan Ed.
17. yüzyılın ikinci yarısı. Duygu ve hayal yerine düşünce ön planda. Halep'te uzun yıllar yaşadı. Atasözlerini kullandı, sade ve akıcı dil. Hayriyye: oğluna öğüt kitabı. Hikemî (öğüt) şiirin öncüsü.
⚠ Nef'i = 17. yy hiciv şairi (Siham-ı Kaza). Şeyh Galip = 18. yy tasavvufi şair (Hüsn ü Aşk). Nabi'yi bunlardan ayıran özellik: didaktizm + Halep + atasözü kullanımı.
Yedi Meşaleciler ve Şiirleri
Yeni Türk
1928'de "Yedi Meşale" kitabıyla ortaya çıktılar. Sanat için sanat anlayışı. Üyeleri: Ziya Osman Saba (Sebil ve Güvercinler), Ahmet Kutsi Tecer (Orda Bir Köy Var Uzakta), Ahmet Muhip Dıranas (Serenad,
⚠ Bursa'da Zaman = Ahmet Hamdi Tanpınar. Serenad ve Olvido = Ahmet Muhip Dıranas. Memleket İsterim = Faruk Nafiz Çamlıbel. Bu şiir-şair eşleştirmeleri çok sınandı.
Mehmet Akif Ersoy — Safahat
Yeni Türk
Aruz ölçüsüyle Türk halk hayatını gerçekçi diyaloglarla anlatan şair. "Küfe" şiirinde küfe taşıyan çocuk ve yaşlı adam diyaloğu ile çalışmanın onurunu işler. Toplumcu-gerçekçi, sade ve konuşma diline
⚠ Cenap Şahabettin sembolist, kapalı, müzikalite ön plandadır — Küfe gibi diyaloglu, sokak dilini kullanan bir şiir kesinlikle ona ait olamaz. Ahmet Haşim de sembolist, alegorik imgelerle çalışır.
Ateşten Gömlek — Halide Edip Adıvar
Yeni Türk
Kurtuluş Savaşı'nı anlatan ilk roman. Peyami'nin günlüğü anlatı çerçevesini oluşturur. İzmir'in işgalinden Sakarya Zaferi'ne uzanan süreç anlatılır. Halide Edip bizzat Kurtuluş Savaşı'na katılmış; kiş
⚠ Vurun Kahpeye (Halide Edip) de savaş temalıdır ama ilk roman değildir. Küçük Ağa (Tarık Buğra) Kurtuluş Savaşı romanıdır ama İzmir merkezli ve günlük formatında değildir. Yaban (Yakup Kadri) ise İstik
Hisar Topluluğu
Yeni Türk
1950'lerde Hisar dergisi etrafında toplananlar. Geçmişle bağı koruyarak yenilik arayışı. Biçim özgürlüğü: aruz, hece veya serbest — hepsi kabul edilir. Millî kültür ve geleneği ön planda tutar. Garip
⚠ Garip = kafiye/ölçü kesinlikle reddedilir. İkinci Yeni = anlam kasıtlı kapatılır. Beş Hececiler = yalnızca hece. Mavi = sol eğilimli sosyal şiir. Hisar = biçim serbest + gelenek + yeni ruh kombinasyon
Realizm (Romanda)
Akım
Toplum ve insanı olduğu gibi yansıtma. Anlatıcı mesafe koyar, kahramanı yargılamaz, ahlak dersi vermez, kendini paranteze alır. Soru 24'teki "mesafe koyma + paranteze alma + yargılamama" üçlüsü realiz
⚠ Natüralizm mesafe koyar ama biyolojik determinizm ekler. Romantizm mesafe koymaz, duygusal bağ kurar. Klasisizm ahlaki ders vermeyi vazgeçilmez sayar. Realizmi diğerlerinden ayıran yalnızca "nesnel me
Devriye
Divan / Tekke Ed.
Tasavvufi şiir türü. Ruhun yaratılıştan önce Allah'ın katında (devrinde) var olduğunu, insanlık bedenine geçişini ve bu devreden geçen varlığı anlatan şiirler. "Ezeli vatanda idim, kâl ü belâ dinilmed
⚠ Şathiye = tasavvufi aşkı alaycı, serbest dille anlatan, dini görünüşte saçma ama derin anlamlı şiir. Nutuk = müridi yönlendiren öğüt şiiri. Nefes = Bektaşi şiiri, Allah'a ve Hz. Ali'ye. Deme = Alevi g
Gülşehri ve Mantıku't-Tayr
Divan Ed.
14. yüzyıl Anadolu Türk edebiyatının önemli şairi. Feridüddin Attar'ın Farsça Mantıku't-Tayr (Kuşların Dili) eserini Türkçeye çevirdi; Kelile ve Dimne'den hikâyeler de ekledi. Hüthüt kuşu önderliğinde
⚠ Ahmedi de önemli 14. yüzyıl şairidir ama İskendername'yi yazmıştır, Mantıku't-Tayr çevirisi değildir. Şeyh Galip Hüsn ü Aşk'ı yazmıştır. Gülşehri'yi bu eserle özdeşleştirin.
Kâbusnâme — Tazarrunâme
Divan Ed.
Kâbusnâme: Mercimek Ahmet'in Farsçadan Türkçeye çevirdiği sade nesir eseri. Ahlak, yönetim, adap konuları içerir. Tazarrunâme: Sinan Paşa'nın yazdığı süslü nesir eseri. "Söz sanatı gösterme" amacı, de
⚠ Tazarrunâme süslü nesrin zirvesidir; Şikâyetnâme (Fuzuli) ise şikâyet mektubudur. Habnâme = rüya kitabı. Çarhnâme ve Çengnâme farklı eserler. Sade nesir = Kâbusnâme, Süslü nesir = Tazarrunâme eşleştir
Divân-ı Hikmet
Halk Ed.
Ahmet Yesevi'ye ait, tasavvufi halk şiirinin ilk önemli eseri. Koşma kafiye düzeniyle yazılmış; çoğunlukla hece ölçüsü, bazı kısımlar aruzla. Dervişlik adabı, ilahi aşk, nefis terbiyesi konuları. Sade
⚠ Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki) = ahlak kitabı, Karahanlı Türkçesi, 101 dörtlük. Kutadgu Bilig = devlet yönetimi, Yusuf Has Hacib. Bunlar birbiriyle karıştırılır. Divân-ı Hikmet tek başına Yese
Karagöz — Fasıl Bölümü
Halk Ed.
Karagöz bölümleri sırasıyla: Mukaddime (giriş) → Muhavere (Karagöz-Hacivat diyaloğu) → Fasıl (asıl olay, çeşitli tipler) → Bitiş. Fasıl'da Arap, Rum, Laz, Arnavut gibi farklı tipler sahneye çıkar, ağı
⚠ Muhavere = yalnız Karagöz ve Hacivat arasında. Fasıl = birden fazla tip + ağız taklidi. "Farklı tipler sahneye çıktı" → Fasıl. Orta Oyunu'nda Muhavere'ye karşılık Pişekâr-Kavuklu diyaloğu gelir.
Efsane
Halk Ed.
Belirli bir yer adının, dağın, şehrin, olayın olağanüstü bir biçimde açıklandığı kısa anlatılar. Gerçekmiş gibi anlatılır ve inanılır. Soru 13'te "Anadolu" adının bir nine'nin ayran dağıtmasıyla ortay
⚠ Destan: kahramanlık, uzun, toplumsal. Masal: "bir varmış bir yokmuş", gerçek değil, ahlak dersi. Halk hikâyesi: aşk, uzun, gerçekçi unsurlar. Efsanede yer veya olay adının açıklaması (etimoloji) belir
Sefaretname
Divan Ed.
Osmanlı elçilerinin yabancı ülkelere yaptıkları gezilerde gözlemlediklerini anlattıkları eserler. Soru 17'deki Paris'te limonluk ve sera gözlemi, bitkilerin ısıtma yöntemleri elçi gözlem notu niteliği
⚠ Seyahatname = bir gezginin kendi isteğiyle yaptığı gezi notları (Evliya Çelebi). Sefaretname = devlet göreviyle giden elçinin resmi gözlemleri. "Paris'te bilim-teknoloji gözlemi" sefaretname için klas